Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» icon

Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир»


НазваниеДзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир»
страница1/15
Размер0.9 Mb.
ТипДокументы
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Дзæуджыхъæу, 2010 аз

Рауагъдад «Ир»

ISBN 978-5-7534-1275-1

Компьютерон хуызмæ йæ æкодта Дзигло

В романе «Кровь предков» автор с достоверностью очевидца рассказывает о борьбе горского крестьянства Южной Осетин против владельческих притязаний князей соседней Грузии. Заступничество царских властей России подтолкнуло грузинских феодалов к войне с непокорными. Крестьяне Чесельтского ущелья (50 дымов) вышли на единоборство с войсками генерала Ренненкампфа числом более трех тысяч, вооруженных шестью единорогами.

Повстанцы потерпели поражение в семидневной битве (1830 год), но борьба продолжалась, пока царские власти не признали горцев государственными крестьянами, свободными от княжеских притязаний.

Нафи

Фыдæлты туг






Æгомыг зарæг
(Разныхасы бæсты) 2

Туг не ’мбийы 5

Бургъуын 33

Лæджы намыс 44

Масты фæндагыл 51

Цин æмæ маст 78

Фыдбылыз 98

Куадзæны беркъа 110

Лæгфæлдисæн 120

Фыдæвзарæн арцы фындзыл 132

Зарæг ахæстоны 167


^

Æгомыг зарæг
(Разныхасы бæсты)


Æгомыг сты хæхтæ. Зарын нæ зонынц, дзурын нæ зонынц. Æрмæст æнусты дæргъы хьусынц. Æрмæст æнусты дæргъы кæсынц дзагъырдзастæй.

Хъусынц сæ фæдджиты цæрæг адæммæ. Кæсынц бæрзондæй ныллæгмæ, фæлтæр фæлтæры куыд ивы, уый уынынц.

Хъусынц адæмы зарджытæм: куывдты, чындзæхсæвты, балцы — хохаг æнкъардвæндæгтыл, хуымы — гутоны фæстæ, уыгæрдæны — цæвæджы æхситтæн хъырнгæ, хæдзары — сабийы авдæн узгæ.

Хъусынц адæмы хъарджытæ хистыты, иунæг саударæг устытæй æхсæвы тары, уæлмæрдты — ингæны уæлхъус, искуы хъæдрæбын халсартонæг æрхæндæг устытæй, искуы хæххон куыройы иугъæдон зыррытмæ æнтъыснæг ивазгæ хъарæг...

Уынынц адæмы фыдæбон æмæ фыдæвзарæн куысты, цуаны, мыггагон быцæуты, æвидигæ тугкалæн тохты. Хид æмæ туг, цæссыг æмæ туг, уынгæгзæрдæ зарæг æмæ зæрдæхалæн хъарæг, цыбыр уалдзæг æмæ даргъ зымæг, лæджы цыбыр цæрæнбон æмæ адæмы æнус-æнусты цард.

Уынынц, хъусынц æмæ зæрдыл дарын фæразынц. Диссаг у, куыд фæразынц утæппæт уæз æгомыгæй, æнæдзургæ, æнæзаргæ. Куыд нæ атъæпп вæййы зæрдæ æмæ куыд нæ фемæхсы цæссыг æмæ тугæй, æвæджиау таурæгътæй, æгъуыстаг зарджытæй.

Æгомыг сты хæхтæ. Нæ зарынц, нæ дзурынц, æрмæст хъусынц. Чи зоны, сæ хъуыр адæмы цæссыгæй æхгæд у; чи зоны, сæ зæрдæ ныддур æнусон мастæй æмæ нал зоны зарджытæ. Цæссыг хæхты фæрстæй цыхцырджытæ ныллæууыд æмæ кæм суадон, кæм суары цъырттæй уайы дæлæмæ, кæмттæм. Хид, цæхджын хид ацыд денджызмæ æмæ фæйлауы, æнæист æфхæрдау, зæрдæйы. Фæлæ туг, туг цы фæци? Хурмæ ахсгæ чи нæ кæны, ихы бын сæлгæ, мæры æмбигæ, уыцы туг, фыдæлты туг?

Зилын сæумæрайсом æнæкарст уыгæрдæнты. Мæнæ кæрдæджы хусы уазал æрттывд кæны æртæхы гага. Уый кæд нæ фыдæлты цæссыгтæ сты?.. Бадынц нырма дæр кæрдæджы æнусон цъæх цæстыты?

Зилын æрæгвæззæг хуссары хъæдты, æгæндæг пыхсбынты. Ацæргæ, фæлладгъуыз кæрдæгæй ферттивынц сыхсыйы цупæлттæ, дымгæдзагъд цъуйы гагатæ, æрсмыды фæрдгуытæ. Уый кæд нæ фыдæлты туджы æртæхтæ сты?.. Схъардтой зæххæй æмæ кæнынц æгомыг зарæг, фыргуыст æмæ фыдтохы зарæг, фыдæлты зарæг?..

Цæуын гутоны фæстæ счъилдыс æмæ гуыбырæй. Гом дæлфæдтæ æхцон хъыдзы кæнынц уымæл, хъæрмуст мæрыл, сисæрæвæрæй. Кæд ацы. саумæр фыдæлты туг, цæссыг æмæ хидæй уымæл æмæ сойджын у?

Цæуын гутоны фæстæ счъилдыс, бæгъæмвадæй. Туг уæнгты хъазы. Æфсæны къуырф базыр, адæймаджы армы дзыхъхъау, бавналы арæхстгай мæрмæ æмæ йæ æрфæлдахы, хуымæй гæрзытæ уадзы кæрæй-кæронмæ. Зæрдæ æнæфсон цинæй байдзаг. Зарæг былалгъмæ схæццæ. Фæлæ а-ныр ныццæлхъ кæнон, афтæ мæ хъустыл ауад туджы сæх-сæх.

Уый мæ туджы хъазт у æви кæд фыдæлты туг уайы мæ уæнгты, æхситт кæны æмæ мæм сиды фæсус хъæлæсæй æнусты æхсæнты?..

Уалдзыгон уддзæф æрбадымы хъæдрæбынæй æмæ мын рæвдауы мæ гом риу, мæ хурсыгъд уадултæ. Суры мæ былалгъæй æнæфсон зарæг æмæ мын дзуры мæ хъусы фыдæлты зарæг, хгомыг хæхты зарæг. Æз хъусын. Пелтъ пелтъы фæдыл фæлдæхы, аз — азы уæлæ, зарæджы рæнхъ — зарæджы рæнхъыл... Зæлынц мæ хъусты фыдæлты хъæлæстæ...

Хъусут, фæстагæттæ?!

Мах уæм дардæй дзурæм, æнусты сæрты. Нæ хъæлæстæ фæсус сты топпы фæздæгæй, нæ армы тъæпæнтæ — уæзæгæвæрд гутоны къухтæй æмæ карды фистонæй. Дис уæм ма фæкæсæд — уынгæг дуг ныл æркодта, нæ фадат нæ хуыздæр нæ амыдта...

Бæргæ уарзтам уæхскуæзæй кусын нæ нуарджын хæхты, къæдзæхварс хæхты. Нæ фæллад æмæ нæ мæгуырыл дæр хъæцыдыстæм, фæлæ... Лæг намысæй лæг у! Йæ намыс куы фесафа, уæд йæ цард æгады мæлæтæй фыддæр у. Махæн та сыгъдæг намыс, адæймаджы æууæнк, бæгъатыры лæгдзинад нæ туджы уыдис, æгады бæсты мæлæт æвзæрстам нæхицæн.

Æнусты дæргъы фæрæзтам нæ сæры кад, адæймаджы намыс сыгъдæгæй дарын. Нæ буарыл армы тъæпæны йас нал уыд æнæ нос нæ хæстон цæфтæй, фæлæ фæрæзтам. Нæ рох кодта зæрдæйæ зарын, къæхтæй кафын, къухтæй фæндыр цæгъдын. Уарзтам нæ зындзæрæн хæхтæ æмæ нæ мæгуыр царды уæз фæрæзтам хæссын.

Бæргæ уарзтам, фæлæ цард цæуы, цард ивы æмæ фарн йемæ хæссы. Фарнæй хаттæй-хатт фыдбылыз фæраздæр вæййы. Хох дзуарджын у, быдыр — æлдарджын. Æрбахъав-æрбахъав нæм фæкодтой æнусты дæргъы быдыры æлдæрттæ. Нæ карды комыл сæм хастам нæ бархъомыс; топпы хъæрæй сын æмбарын кодтам нæ сæрибары хъæлæс... Æмæ бонтæ цыдысты, æнустæ æнусты ивтой, уæддæр сын бирæ ницы æнтыст. Скъæфæггаг æмæ тыхæй исæггагæй кæд искуы исты æфтыд сæ къухты, уæддæр та-иу сын æй сæ фарсæй фæкодтам: скъæфтмæ — дыууæ скъæфты, тыхмæ — дыууæ тыхы.

Фæлæ цардивæн æрхаста йемæ ног дуг, ног фыдæвзарæн æмæ, чи зоны, ног амонд.

Амондау нæм фæкаст дард бæстæй, стыр Уырысы паддзахæй хæстон адæмы æрцыд. Загътам, ныр æгъдау æмæ фæтк æрæвæрдзысты алыран — хохæй, быдырæй. Тыхми, скъæфт нал уыдзæн. Иу иннæмæ тыхы сæрыл нал лæбурдзæн, йæ уды бар ын нал исдзæн, йæ намысыл ын къахæй нал цæудзæн.

Иу хуыцау нын ис не ’ппæтæн дæр: уырысæй, гуырдзыйæ, ирæй. Ныр нын паддзах дæр иу уыдзæн: уырысæй, гуырдзыйæ, ирæй. Æмдин, æмпаддзах, æмбар, æмнамыс уыдзыстæм. Нæ фыдбылызтæ дæр, нæ хæрзæбон дæр иу уыдзæн. Бæргæ, лæгыл хуыздæр фидауы æгæрон сæрибар, хуыцау æмæ паддзахимæ æмсæр, æмбар куыд уа. Нæ нæртон фыдæлтæй нын баззад — хуыцауæн дæр дæ сæрæй ныллæг хъуамæ ма кувай: лæг дæ! Фæлæ армыдзаг адæмæн утæппæт тыхы раз цы йæ бон у?.. Паддзахы æфсæдтæ хъæды сыфтæртæй фылдæр уыдысты...

Загътам: разы стæм паддзахы бархъомысыл, фæлæ нæ уæ уазæг бакæнут æмæ нæ фервæзын кæнут æлдæртты фыдвæнд æмæ фыдхъомысæй. Фехалут не ’хсæн æнусты хæрам, æрхæссут æнцой æмæ æдас, фæтк æмæ æгъдау нæ хæхтæн, нæ быдыртæн.

Бæргæ рæсугъд фæндтæ фæкодтам, æнцой æмæ фидар фæтк æнхъæлцау, æлдæртты æдзух схуыстæй фервæзын æнхъæлцау. Фæлæ хæрзæбонæй фыдбылыз фæраздæр. Æлдар цы уыд, уымæй баззад. Йемæ бамбал сты сауджын æмæ паддзахы инæлар. Сæ иу цагъары хъадамантæ хаста йæ къухы, иннæ — дины чиныг — хъадамантыл разыйы хос, хуыцауы амынд, дам, у ахæм фæтк, æртыккаг — салдаты арц, æмæ сармадзаны цæхæрæй коммæгæс кодта сæрибар адæмы.

Цы бон ныл æркодта, кæмæн цы фæрæзтаиккам? Кæнæ цагъары цард, кæнæ цæттæ мæлæт салдаты арцæй, сармадзаны нæмыгæй. Цæй тых нæм уыд утæппæт æфсæдты раз, фæлæ кæугæ дæр кæмæн скодтаиккам, нæхи кæуыл бакъул кодтаиккам?.. Загътам: кæд цæрæн нал ис, уæд фæлтау мæлæт — тохы быдыры. Æгады цардæй кады мæлæт хуыздæр у!

Æмæ райдыдта уынгæг хæст Хъуды комæй Къуыдары къуылдымтæм, Чысаны рæгътæй Нары дзыхъмæ. Комæй-коммæ цыд, æфцæгæй-æфцæгмæ додой кодта, мæсыгæй-мæсыгмæ сидт арты пиллон сармадзаны богътæй.

Æнусы æрдæг фæхæцыдыстæм. Æнусы æрдæг фæкалдтам нæ туг. Нæ хъæуты сыгъдæттæ, нæ мæсгуыты пырхæнтæ, нæ хæстон лæгты туг, нæ сидзæр сабиты æмæ нæ саударæг сылыстæджы цæссыгтæ æнустæм номхæссæн уыдаиккой. Фæлæ сæ кой сымахмæ, нæ фæстагæттæм, фæдисоны зарæгау, чи фæхæццæ кодтаид, уый дæр нын нал уыд.

Тохы быдыры сæ сæртæ æрхастой нæ хуыздæртæ — кæстæрæй, хистæрæй. Маст æмæ хæрамæй сæ зæрдæ ныддур и нæ дзырддзæугæтæн. Зарæджы хъæр нал хъуыст нæ хъæутæй, нæ кады мæрдтæй нымд кæнгæйæ, бамыр нæ хъæлæс, бакъуырма сты нæ хъисфæндыртæ.

Цæфæй нæ мæлыс, уый та дын — рæхуыст. Удæгасæй чи æфтыд сæ къухты, уыдон ауыгътой. Цæргæсы къæдз ныхтау, ныссагътой ауындзæнтæ Дзауы дзыхъхъы, Чъыребайы сæндæтты, Гуры цур Къуары былгæрæтты. Ауындзæнтыл сæ уд систой Къæбысты Басыл, Къакъо æмæ Гуыбаты Мосе. Рухсаг уæнт!..

Фыддæрадæн æрымысыдысты лыстæг къуыхтæ кæнын. Цыфыддæр абырджытæм дæр уыдис иу æгъдау: лæджы марыс, уæд æй фехс кæнæ йын йæ сæр ракæн. Нæ, нæ фыдгултæм уый фаг нæ фæкаст — хъуамæ дæ схæйттæ кæной, кусартау. Фыццаг — дæ къухтæ æмæ дæ къæхтæ, стæй та дæ сæр æрцæудзæн лыг. Афтæ ныкъкъуыхтæ кодтой нæ бæгъатырдæр хæстонты: Коцты Хъарадзауы фырт Бегайы, Бикойты Еппийы фыртты дыууæ æфсымæрæй — Кецо æмæ Дауыты, Къæбысты Бæтæйы фыртты — Бега æмæ Сосойы, Къæбысты Болатыхъойы, Созыры æстдæсаздзыд лæппу Будзийы, Къæбысты Акайы фырт Бабейы æмæ Дзабиты Солтаны. Рухсаг уæнт!

Хатыр уын кæнæм-иу кæмæй загътой, уыдон хастой хъадаманты ифтыгъдæй, мæрдтыбæстæм æрвитæгау, Сыбырмæ. Уым цагъды кодтой, иу дæр сæ йæ фыдыуæзæгыл нал æмбæлд. Фесæфт, бабын ис уым Томайты хъæбатыр Мæхæмæт дæр йе ’ртæ æфсымæримæ. Рухсаг уæнт!..

Хъусут, фæстагæттæ?!

Рухс куы кæнат уæ кады фыдæлтæн, уæд-иу ма ферох кæнут, фæрсæй-фæрстæм цы салдæттимæ ныгæд стæм, уыдон дæр. Знæгтау кæрæдзи цагътам, уый раст у. Фæлæ уый æргом тохы уыдис. Уый æнæбары тохы уыдис. Дард Уырысæй æрцæуæг салдæттæ ницы агуырдтой махæй. Тыхæй сын ныууадзын кодтой сæ мæгуыр бинонты, сæ фыдыуæзæг æмæ сæ æцæгæлон бæстæм æртардтой, цæрынæй-хæрынмæ йæ кой дæр кæмæн никуы фехъуыстой, ахæм адæмы цæгъдынмæ. Цы кодтаиккой? Размæ цæуай — иры лæппутæ дæ марынц, фæстæмæ цæуай — дæхиуæттæ дæ æргæвдынц. Стæй уæд канд дæхи дæр нæ, фæлæ ма дын дæ бинонты дæр цæгъдынц... Цы бон сæ уыдис, æмæ цыдысты уыдон дæр хъазуаты. Ныр мæнæ нæ цуры æнцой кæнынц нæ фыдызæххыл, сæ туг кæуыл ныккалдтой æнæбары, æмæ сын рухсаг зæгъут, нæ кæстæртæ!

Хъусут, нæ фæстагæттæ?!

Кæд искуы уæ фыдæлты туг агурат, уæд уæ ма ферох уæнт нæ фыдгулты нæмттæ. Уыдон хуыдтой æлдæрттæ, инæлæрттæ æмæ афицертæ. Ма уæ ферох уæнт не ’нусон знæгтæ: Ерыстау æмæ Мацабел-æлдæрттæ æмæ се ’мдзæхдонтæ. Ма уæ ферох уæнт паддзахы инæлæрттæ: Ялар, Цицанов, Тормасов, Паскевич, Воронцов, Сталь, Рыныкъæф, Андроников, Абхадз æмæ иннæтæ, стырæй-чысылæй. Ма уæ ферох уæнт, махæн хъизæмæрттæ чи ’взарын кодта, нæ хъæбулты нын Туркмæ чи уæй кодта, нæ хæдзæрттыл нын арт чи æндзæрста, нæ мæгуыры къæбæр нын нæ дзыхæй тыхæй чи скъæфта, уыдон. Уæ зæрдыл сæ дарут æмæ сът макуы ферох кæнут утæппæт тугкалд, утæппæт æфхæрд!

Мах æнусы æрдæг фæхæцыдыстæм. Мыггагыскъуыд кодтам, уæддæр æлдары къæлæтыл не сразы стæм, хуыздæр гæнæн нын нал уыд æмæ нæхи паддзахы æфсондзмæ баппæрстам, уæддæр нæ сæр не ’рныллæг кодтам æлдæртты раз, нæ намыс нæ фæчъизи кодтам. Сымахæн дæр нæ тугахуырст æхсаргард æмæ нæ намыс фæдзæхсæм. Макуы раттут тыхы сæрыл искæмæ уæ уды сæрибар, уæ сæры кад, уæ намыс. Кæд сæрибарæй цæрæн нал уа, уæд-иу фæлтау саккаг кæнут уæхицæн кады мæлæт!

Хъусут, фæстагæттæ?!

Ма уæ ферох уæд не ’гомыг зарæг! Байхъусут æм уарзæгой зæрдæйæ æмæ кæд уæ дуг хуыздæр у, уæд æй самонут хъæлæсыдзагæй, æргомæй, æгас дзыллæты раз. Самонут æй уæндон æмæ сæрыстырæй. Махæй, уæ фыдæлты номæй, къæмдзæстыг никæй раз стут æмæ нын нæ кой куы ’рæфтауат, уæд — сæрыстырæй, чъызгæйæ — нæ, фæлтау нæ нæ хъæуы ахæм кой. Ныр æнус æмæ æрдæг хуыссæм æгомыгæй. Хъæцдзыстæм ма ноджыдæр, цалынмæ аккагдæр кæстæртæ нæ фæзына, уæдмæ.

Хъусут, фæстагæттæ?!

Уый уын нæ фæстаг фæдзæхст æнусты сæрты!

Зæлынц мæ хъусты фыдæлты хъæлæстæ... Фыдæлты туг сиды. Фыдæлты æгомыг зарæг рæдувы зæрдæ, пелтъ пелтъы фæдыл фæлдæхы, аз — азы уæлæ, зарæджы рæнхъ — зарæджы рæнхъыл. Æмæ йын нæ кæрон ис, нæ — райдайæн...
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Похожие:

Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconДзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир»
Грузии. Заступничество царских властей России подтолкнуло грузинских феодалов к войне с непокорными. Крестьяне Чесельтского ущелья...
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconОмар Хайям. Цыппаррæнхъонтæ. — Дзæуджыхъæу: Ир, 1991. Тæлмацгæнæг — Дзасохты Музафер

Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconЗакон україни про відпустки ( Відомості Верховної Ради України (ввр), 1997, n 2, ст. 4 ) { Вводиться в дію Постановою вр n 505/96-вр
Ввр, 2009, n 39, ст. 550 N 1724-vi ( 1724-17 ) від 17. 11. 2009, ввр, 2010, n 7, ст. 50 N 1959-vi ( 1959-17 ) від 10. 03. 2010, ввр,...
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconОктябрь 2010 июль 2010 апрель 2010

Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconОсень 2010 года
Поезда Еж на Митинском участке Арбатско-Покровской линии: съёмки в салоне и на станциях. Весна 2010 года
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconПрограма для студентів університету Київ 2010 Укладачі: Скнар О. І., кандидат педагогічних наук, професор
Затверджено на засіданні кафедри соціально-гуманітарних дисциплін (протокол №7 від 02. 06. 2010 р.)
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconКопысов Юрий Иванович
Учился также в Литературном институте им. М. Горького. Издал 4 поэтических сборника. Печатался в воронежском литературном журнале...
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconСтатистичний щорічник Полтавської області за 2010 рік / За ред. Безхлібняк Людмили Миколаївни // Державний комітет статистики України, Головне управління статистики у Полтавській області. – Полтава: «Полтавський літератор», 2011. – 408 с
С. 79 Кількість діючих підприємств за організаційно-правовими формами господарювання у 2010 р
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconОпыт работы Интернет магазин детских игрушек для детей дцп 2009-2010 должность менеджер Сфера обслуживания корпоративных клиентов 2010-2012 Образование
Коммуникабельная, исполнительная, честная, со всей серьезностью отношусь к выполнению работы, возложенных задач поставленных руководством....
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconВ. Н. Бабин 2013 г. Положение об Областном конкурс
Конкурс) проводится комитетом по молодежной политике Ростовской области в рамках Областной долгосрочной целевой программы "Противодействие...
Дзæуджыхъæу, 2010 аз Рауагъдад «Ир» iconТабл. 4 Динаміка залучення інвестицій в Україну
На 1 січня 2010 року сукупний обсяг отриманих інвестицій становив більше 40 млрд доларів, цікавим є той факт, що за перший квартал...
Вы можете разместить ссылку на наш сайт:
Документы


При копировании материала укажите ссылку ©ignorik.ru 2015

контакты
Документы